الگوي برتر مديريت

۲-     امانتِ بزرگ

بی ترديد؛ مسئوليت، وديعه ای است از سوی پروردگار و مردم که شايسته است زمامدار و مسئول بدان با تأمل و دقت بنگرند.

حضرت ، خطاب به فرماندار آذربايجان " اشعث " می فرمايد: " مسئوليت، وسيله آب و نان برای تو نيست بلکه امانتی است که بر گردن تو سنگينی می کند[1] " .

نيز در ادامه نامه می فرمايد: "  اموال الهی در دست توست، و تو يکی از خزانه داران آن هستی تا آنها را به من تحويل دهی[2] " .

با تأمل در فرمايشات حضرت، نکات زير رخ بر می نمايد.

اولاً. مسئول بداند و توجه کافی داشته باشد که پست و وموقعيت وی موقت است و نه دائم.

ثانياً. خويش را متعهد بداند که امانت را بی کم و کاست به صاحبان اصلی اش بازگرداند.

ثالثاً. باور داشته باشد که بازگردندان مسئوليت و تعيين زمان و نحوه آن، بر عهده صاحبان اصلی است و نه وی. بنا براين هرگاه آنان شايسته بدانند می توانند مسئوليت را از وی بازستانده و وی ناگزير از سپردن آن به فردی ديگر بر حسب انتخاب مردم و يا نمايندگان آنها خواهد بود.

مرحوم استاد مطهری ره ، بيانی رسا و مستدلّ در اين باره دارند: در سوره مباركه " نساء " آيه 58  چنين مي‏خوانيم : " إن الله يامركم أن تؤدّوا الامانات الي اهلها و إذا حكمتم بين‏ الناس ان تحكموا بالعدل" ْ يعنی " خدا فرمان مي ‏دهد كه امانتها را به صاحبانشان برگردانيد و وقتي كه‏ ميان مردم حكم مي‏ كنيد ، به عدالت حكم كنيد" . طبرسي در مجمع البيان در ذيل اين آيه مي‏ گويد : "در معني اين آيه چند قول است: يكي اينكه مقصود مطلق امانتها است‏، اعم از الهي و غير الهي، و اعم از مالي و غير مالي، دوم اينكه مخاطب‏ حكمرانانند، خداوند با تعبير لزوم اداء امانت حكمرانان را فرمان مي‏دهد كه به رعايت مردم قيام كنند."

 سپس مي‏ گويد : " مؤيد اين معني اينست كه بعد از اين آيه بلافاصله مي‏ فرمايد : "يا أيها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولي الامرمنكم". در اين آيه مردم موظف شده ‏اند كه امر خدا و رسول و ولاة امر را اطاعت كنند. در آيه پيش، حقوق مردم و در اين آيه متقابلاً حقوق ولاة امر يادآوري شده است.

از ائمه عليهم السلام روايت رسيده است كه از اين دو آيه يكي مال ما است (مبين حقوق ما بر شما است) و ديگري مال شما است‏ (مبين حقوق شما بر ما است)... امام باقر عليه السلام فرمود: " اداء نماز و زكوه و روزه و حج از جمله امانات است، از جمله امانت‏ها اين است كه به ولاه‏ دستور داده شده است که صدقات و غنائم و غير آنها را از آنچه بستگی دارد به حقوق رعيت، تقسيم نمايند... " . در تفسير الميزان نيز در ذيل اين آيه از علی عليه السلام چنين روايت می کند : " حق علی الامام أن يحکم بما أنزل الله و أن يؤدی الامانة فإذا فعل ذلک فحق علی الناس أن يسمعوا له و أن يطيعوا و أن يجيبوا إذا دعوا " . يعنی " بر امام لازم است که آنچنان حکومت کند در ميان مردم که خداوند دستور آنرا فرود آورده است و امانتي كه خداوند به او سپرده است ادا كند، هر گاه چنين‏ كند بر مردم است كه فرمان او را بشنوند و اطاعتش را بپذيرند و دعوتش‏ را اجابت كنند ".

استاد شهيد (ره) در ادامه می نويسند: " چنانكه ملاحظه مي ‏شود، قرآن كريم، حاكم و سرپرست اجتماع را به عنوان‏ "امين" و "نگهبان" اجتماع مي ‏شناسد، حكومت عادلانه را نوعي‏ امانت كه به او سپرده شده است و بايد ادا نمايد تلقي مي‏ كند. برداشت‏ ائمه دين و بالخصوص شخص اميرالمؤمنين علي عليه السلام عينا همان چيزي‏ است كه از قرآن كريم استنباط مي‏ شود [3].